Vấn đề giáo dục, một đề tài nóng bỏng, một nỗi bận tâm không những chỉ đối với xã hội Việt Nam ngày nay, mà còn là mối quan tâm đặc biệt của cả những vị chủ chăn trong Giáo hội  Công giáo. Trong kỳ họp Hội đồng Giám mục Việt Nam lần thứ X, tổ chức tại Toà Tổng Giám mục Hà Nội từ ngày 08 đến ngày 12/10/2007, vấn đề giáo dục được quan tâm cách đặc biệt. Và sau kỳ họp, Hội đồng Giám mục đã ra thư chung với chủ đề: “Giáo dục hôm nay, xã hội và Giáo hội  ngày mai”. Cùng chung nỗi niềm với các vị hữu trách, là một tu sĩ Thừa sai Đức tin, chúng tôi xin mạo muội nói tới vấn đề giáo dục trong tương quan với đức tin của người trẻ ngày nay. Đây là một đề tài rộng lớn, song vì giới hạn của bài và khả năng hạn hẹp của người viết, nên chúng tôi chỉ chủ yếu đề cập đến những điểm tiêu cực trong giáo dục, để thấy được những khó khăn trong việc sống đức tin của người trẻ ngày nay.

* Vấn đề giáo dục trong gia đình

 Giáo dục con cái là bổn phận hàng đầu của cha mẹ trong gia đình; cha mẹ có trách nhiệm dạy cho con cái mình không những về nhân bản, văn hoá và cả đạo lý nữa. Về vấn đề này Công đồng Vaticanô II đã nhắc lại rằng: “Vì là người truyền sự sống cho con cái, nên cha mẹ có bổn phận hết sức quan trọng phải giáo dục chúng, và vì thế, họ phải được coi là những nhà giáo dục đầu tiên và chính yếu của chúng. Vai trò giáo dục này quan trọng đến nỗi nếu thiếu sót sẽ khó lòng bổ khuyết được”[1]. Thế nhưng, hoàn cảnh hiện nay đã làm cho sự giáo dục trong gia đình mất đi nhiều tính cách tốt đẹp và tích cực. Lý do đầu tiên là do hoàn cảnh xã hội và điều kiện lao động ngày một khó khăn, phức tạp. Cha mẹ phải đầu tắt mặt tối với công việc, nên không còn thời giờ dạy dỗ con cái. Hầu hết các cha mẹ trẻ phải gởi con mình vào các nhà trẻ từ sáng sớm, chiều tối mới đón con về. Tối đến lại phải bận rội với bao công việc nhà, nên không có thời gian dành cho con cái. Lý do thứ hai là do cha mẹ thiếu văn hoá, không nắm bắt được những nhu cầu xã hội cần thiết để  hướng dẫn con cái. Vì thế, việc giáo dục hầu như phó mặc cho thầy cô ở trường.

Riêng về lãnh vực giáo dục đức tin Kitô giáo, cần khẳng định lại rằng: “Gia đình là tế bào đầu tiên của Giáo hội , là trường dạy đức tin đầu tiện”[2]. Thế mà tại các gia đình trẻ ngày nay việc bố mẹ hướng dẫn, dạy dỗ con cái sống đức tin là điều hiếm có. Ngay cả việc thực hành sống đạo trong gia đình, như việc đọc kinh sáng tối trong gia đình cũng chẳng mấy ai giữ nữa. Ngày nay rất ít thấy cảnh người mẹ cầm tay con thơ để tập cho chúng biết làm dấu trước khi ăn, hay trước khi đi ngủ. Nhiều người mẹ trẻ Công giáo không hề dạy cho con mình biết đọc những kinh khai tâm Kitô giáo, ngay cả Kinh Lạy Cha, Kính Mừng. Việc giáo dục đức tin, và ngay cả việc học giáo lý để lãnh nhận các bí tích cần thiết trong đạo của con em nơi các gia đình ngày nay cũng được phó mặc cho nhà thờ, cho xứ đạo: Ông cha, bà sơ làm được gì thì làm.

* Việc giáo dục trong nhà trường

 Việc giáo dục ở trường lớp có thể nói được là ưu tiên hàng đầu của một quốc gia, một dân tộc. Thế nhưng ở Việt Nam tỷ lệ ngân sách dành cho giáo dục còn quá ít so với các nước khác trên thế giới, nên chất lượng học tập của học sinh còn thấp và nhiều người vẫn không được đi học. Thế nhưng những em được đi học, thì công việc giáo dục tại trường như thế nào còn đáng cho chúng ta quan tâm hơn. Chúng ta tạm gác vấn đề chất lượng giáo dục, để nói đến những lãnh vực có liên quan với vấn đề niềm tin và đạo đức. Đành rằng giáo dục cũng là một cái nghề, nhưng từ lâu cha ông ta đã đưa ra chuẩn mực về người “hành nghề” này phải là: “Sách vở một trương, kỷ cương một tủ, mới đủ làm thầy”[3]. Thế mà, vấn đề “sách vở” hay học vấn của giáo viên thì gần đây chúng ta cũng nghe nhiều; nào là vì nhu cầu nên phải đào tạo cấp tốc, ồ ạt thiếu chất lượng, nào là chuyện con cha cháu ông, hay là chuyện thầy thật bằng giả, hoặc học giả bằng thật… Còn vấn đề “kỷ cương” tức là vấn đề kỷ luật, lương tâm và đạo đức của giáo viên ngày nay thì quá nhiều điều phải nói là yếu kém và giảm sút. Trước hết, là vấn đề “lương tâm nhà giáo”, đây là một điều cao quý đáng được trân trọng, nhưng dường như trong thời buổi thực dụng ngày nay người ta ít nói đến, hay có thể nói được là đã coi nhẹ. Học trò có tỏ vẻ quý mến thầy là để thầy thương cho điểm tốt, phụ huynh có quan tâm đến thầy cô giáo là đề thầy cô “rộng tay nâng đỡ” con mình. Còn thầy giáo thì chỉ lo chạy theo thành tích và tranh thủ kiếm tiền bằng việc tăng ca, hoặc dạy thêm, không màng chi đến đạo đức, nhân bản. Chưa hết, báo chí còn đưa tin đó đây có những thầy cô giáo phải ra hầu toà vì hành vi hối lộ trong thi cử, hoặc ngay cả làm những chuyện đồi bại với chính học sinh, sinh viên mình. Tình trạng này đã làm cho nhiều học sinh mất tin tưởng, tín nhiệm vào những người hướng dấn đời mình. Về nội quy và kỷ luật của nhà trường, nếu xét kỷ thì ta thấy hoàn toàn tiêu cực, chủ trương sửa trị và trừng phạt, hơn là khuyến khích sống tốt. Nhiều trường cũng treo tấm khẩu hiệu “Tiên học lễ hâu học văn” thật to, thật đẹp, nhưng chỉ để trang trí, ít được nhắc tới trong các môn học và giờ học. Không ít những trường hợp học sinh chửi rủa thầy cô giáo ngay trong trường, hoặc chận đánh thầy cô giáo ngoài đường.

            Nhìn lại trước năm 1975 có rất nhiều trường của Giáo hội  Công giáo từ mẫu giáo đến đại học, đã vang tiếng một thời như: trường Taberd, trường Nguyễn Bá Tòng, trường Thiên Phước… những trường này thường do các linh mục, tu sĩ đảm nhiệm. Họ là những người hoàn toàn dấn thân phục vụ cho lợi ích con người, chú trọng đến vấn đề giáo dục quần chúng và nâng cao đạo đức. Ngày ấy trong công tác giáo dục còn có nhiều đoàn hội và phong trào như: Nghĩa Binh Thánh Thể, Hùng Tâm Dũng Chí, Thanh Sinh Công, v.v. Những tổ chức này với những kinh nghiệm hoạt động trong các môi trường khác nhau của đời sống người trẻ, đã góp phần không nhỏ vào việc giáo dục người trẻ Công giáo và lan rộng đến cả những người trẻ không Công giáo khác nữa. Ngày nay những trường học, những tổ chức Công giáo đó không còn nữa làm cho người trẻ Công giáo chịu nhiều thiệt thòi đáng kể, đặc biệt là trong lĩnh vực sống đức tin.

* Giáo dục ngoài xã hội.

Nói đến việc giáo dục ngoài xã hội, chúng ta không thể không lưu tâm đến môi trường văn hoá hiện nay. Môi trường này có thể nói là đang bị đầu độc bởi những người thiếu trách nhiệm, vô lương tâm, luôn chạy theo lợi nhuận tiền bạc mà quên đi đạo đức của dân tộc. Cụ thể là những người kinh doanh sách báo, phim ảnh đồi truỵ, những kẻ buôn bán ma tuý, v.v. Về vấn đề sách báo, một số nhà xuất bản chạy theo thị hiểu thấp kém của độc giả, đã in không biết bao nhiêu các tiểu thuyết hình sự, những vụ án khơi động bạo lực hay loại tình cảm xã hội ướt át khơi động dục tính. Ấy  là chưa kể các loại kiếm hiệp võ lâm, kinh dị hàng tuần, hàng tháng luôn có những ấn bản mới. Các sách báo ấy đã tác hại không nhỏ, làm cho người trẻ càng ngày càng sống buông thả, lười biếng, kém cỏi về đạo đức và nhân bản. Ngược lại, các sách báo về giáo dục, về đạo đức thì lại quá ít và giá bán lại cao, chưa nói tới nội dung và cách trình bày không hợp với thị hiếu của người trẻ ngày nay. Có lẽ đã đến lúc chúng ta phải quan tâm đến vấn đề sách báo nhà đạo, các giáo xứ, các dòng tu nên suy nghĩ đến việc thành lập các tủ sách, chú trọng vào các loại sách giáo dục, đạo đức và nhân bản. Hơn nữa, để góp phần tích cực vào việc nâng cao đạo đức dân trí cho giới trẻ, chúng ta cần phải cố ngắng sáng tác các chuyện tranh, các tiểu thuyết có nội dung lành mạnh, có tính nghệ thuật cao và mang nhiều bản sắc dân tộc.

            Vấn đề truyền thanh, truyền hình. Ngày này hầu hết các gia đình đều có máy truyền hình, nhưng chương trình truyền hình xem ở nhà cũng là một vấn đề nan giải đối với nhiều gia đình. Ngoài chương trình giải trí, chương trình thiếu nhi như: “Bông hoa nhỏ, tiếng hát măng non” vào đầu giờ phát hình kéo dài khoảng độ 15 đến 20 phút, không còn chương trình dành cho các em nữa. Các em thường bị cha mẹ bắt đi học bài, hoặc đi ngủ sớm trong khi âm thanh truyền hình vẫn vang vảng bên tai từ chiếc máy thu hình trong căn nhà chật hẹp của gia đình. Còn trong ngày, việc giải trí sau những giờ học phần lớn các em chúi mũi vào các trò game điện tử, hoặc xem các bộ phim võ thuật tưởng tượng như “Siêu nhân, các phim đấm đá, chém giết”, những loại phim ảnh này sẽ làm cho các em có cái nhìn lệch lạc, luôn sống trong thế giới ảo tưởng. Đứng trước tình cảnh đó, chúng ta phải làm gì? Giáo hội  luôn khuyến khích việc hiện diện trong các nền văn hoá và sử dụng các phương tiện tuyền thông đại chúng để loan báo Tin Mừng. Vì thế, các xứ đạo có thể tổ chức cho các em đến học giáo lý được xem các bộ phim có nội dung lành mạnh, đặc biệt là phim đạo; và cha mẹ phải có bổn phận tuyển lựa phim ảnh cho các em, không nên để các em tự do chọn phim theo ý mình.

Với vấn đề công nghệ thông tin. Nhờ mạng internet người trẻ có thể nối kết với thế giới đại đồng, đối thoại trực tiếp, công khai và bình đẳng với những người đồng lứa tuổi ở bất cứ góc bể chân trời nào. Nhờ đó người trẻ có thêm nghị lực, tự tin và tạo nhiều ước mơ cho tương lai. Nhưng thực tế ở đất nước chúng ta, chỉ có một số nhỏ người trẻ thành công nhờ công nghệ thông tin; nghĩa là rất ít người vào mạng internet để lấy thông tin, tư liệu để nghiên cứu học tập. Còn đại đa số người trẻ đến các tiệm internet là để chơi game, tán gẫu, nghe nhạc hay chạy trốn thực tế. Họ lãng phí thời gian trên mạng, có nguy cơ chìm đắm trong thế giới ảo. Theo  cuộc điều tra do Ban Tư tưởng Văn hoá Trung ương, thì trong 100 em học sinh truy cập internet, có tới 92% để nghe nhạc và chơi game, chỉ có 5% truy cập là để học tập[4]. Chưa hết, rất nhiều người trẻ lên mạng để truy cập những trang đồi trụy. Nhiều dịch vụ có những phòng đặc biệt, dành riêng cho những khách hàng có nhu cầu truy cập những trang tế nhị cần riêng tư.

Bấy nhiêu đó cũng đủ để cho chúng ta lo ngại cho nền đạo đức và nhân bản của người trẻ ngày nay, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến việc sống niềm tin của những người trẻ Công giáo.

Đứng trước tình cảnh đó chúng ta phải là gì? Đây là câu hỏi làm đau đầu, nhọc óc nhiều người, đặc biệt là những người hữu trách. Ở  đây chúng tôi cũng không giám đề ra một giải pháp để giải quyết vấn đề, song chỉ đưa ra ý kiến cá nhân như một cảm thông và như muốn nói lên nỗi thao thức đối với vấn đề nóng bỏng của thời đại. Với vấn đề giáo dục trong gia đình, chúng ta không thể phủ nhận thực tế, và cũng không dễ gì có thể làm thay đổi tình hình. Điều đặt ra cho chúng ta là, làm thế nào để các em có thể được giáo dục đức tin tốt hơn, trong điều kiện có thể của gia đình và giáo xứ? Vì thế, trong các khoá hướng dẫn hôn nhân gia đình, cần phải dạy cho những người cha người mẹ tương lai biết về trách nhiệm giáo dục đức tin cho con cái mà Chúa sẽ ban cho họ qua hôn nhân. Tại các giáo xứ phải tổ chức các lớp giáo lý cách qui củ và hệ thống, đội ngũ giáo lý viên phải được đào tạo về kỹ năng và kiến thức chuyên môn, hầu lôi cuốn các em tới học giáo lý. Lớp giáo lý là nơi thuận lợi nhất để giáo dục đức tin cho người trẻ, điều mà những bậc cha mẹ ở các gia đình không thể làm được. Trong lãnh vực học đường, vì nhiểu lý do, hiện nay Giáo hội  Công giáo chưa thể mở trường, nhưng việc chuẩn bị cho một tương lai là không luống công. Vì thế, linh mục, tu sĩ cần phải chuẩn bị, đầu tư kiến thức chuyên môn, và trong thực tế, nếu ngay bây giờ chúng ta có đủ điều kiện, đủ khả năng thì cũng có thể đăng ký vào dạy ở các trường dân lập và tư thục. Tuy rằng chúng ta chưa thể làm được những điều “như lòng mong ước” nhưng sự hiện diện của một nhà tu “đúng nghĩa” chắc chắn sẽ mang lại những ích lợi cho những người xung quanh, đặc biệt là về lãnh vực đạo đức và nhân bản. Còn về lãnh vực sách báo, phim ảnh chúng ta đã nói đến những giải pháp đi cùng với các vấn nạn. Trong lãnh vực công nghệ thông tin, chúng ta có thể đầu tư xây dựng nhiều trang web lành mạnh hữu ích, để tác động các em, việc này tuy không đơn giản, nhưng không có nghĩa là không thể làm được. Phải nói rằng chúng ta có thể làm đựơc nhiều điều để giúp giới trẻ ngày nay, nhưng thiết nghĩ việc trở thành một chứng từ sống động và đặc biệt cho tình yêu của Thiên Chúa trong thể giới này là điều sẽ mang lại hiệu quả hơn cả, vì “ngày nay người ta cần chứng nhân hơn thầy dạy”. Những gợi ý này chỉ là chút gió góp vào, hầu mong cảnh buồm “giáo dục” sớm đưa lại cho xã hội một nền hạnh phúc thực sự và người Kitô hữu có thể sống tốt đời đẹp đạo.

Ts. Tôma Nguyễn Quốc Thịnh, MF.